Η Εκκλησία είναι ταυτόσημη έννοια με τη Δημοκρατία.
Ο όρος προέρχεται απ’ το ρήμα εκκλαέω – ώ που σημαίνει τη συνέλευση του λαού. Αρχικά σύναξη του λαού του Θεού (Παλαιά Διαθήκη) μετέπειτα συνάθροιση των πιστών του Τριαδικού Θεού (Καινή Διαθήκη).
Η εκκλησία είναι Μία, όπως αναφέρεται στο Σύμβολο της Πίστεως, γιατί έχει ενωθεί στο Σώμα του Χριστού. Αυτό χαρακτηρίζει το αδιάσπαστο των μελών της και οι αποφάσεις της Ιεραρχίας οφείλουν να προσαρμόζονται σ’ αυτή την «ενιαία μοναδικότητα». Είναι δηλαδή το ίδιο το δόγμα της θρησκείας μας που επιβάλει την δημοκρατία σε κάθε έκφανση της Εκκλησίας. Δεν μπορεί συνεπώς η Ιεραρχία να αγνοήσει το λαό.
Η Εκκλησία είναι επίσης Καθολική, γιατί απευθύνεται σε όλο το ανθρώπινο γένος. Όσοι ενταχθούν στην Εκκλησία θα βρουν τον αληθινό τους προορισμό γιατί μόνο μέσα απ’ αυτή πραγματοποιείται η ένωση του ανθρώπου με τον Τριαδικό Θεό. Αυτή η ένωση του Θεού με τα μέλη της Εκκλησίας αποτελεί τον τρόπο ύπαρξης αλλά και την ίδια τη ζωή της Εκκλησίας. Δεν μαζοποιεί όμως τα μέλη της αυτή η ένωσή τους με το Σώμα του Κυρίου, γιατί, σύμφωνα με τη διδασκαλία της Ορθόδοξης πίστης, το Πανάγιο Πνεύμα, ως ψυχή του ενός σώματος, ξεχωρίζει τα πολλά πρόσωπα μέσα στο ένα σώμα, αυτό της Εκκλησίας.
Γι’ αυτό ακριβώς η Εκκλησία δεν μπορεί να ταυτιστεί με κανένα κοινωνικό, οικονομικό ή πολιτικό σύστημα, όπου ο άνθρωπος χάνει την προσωπικότητά του και γίνεται «μάζα». Γι’ αυτό ακριβώς στην Εκκλησία η δημοκρατία λειτουργεί.
Η φράση ότι «η δημοκρατία λειτουργεί» στην Ορθόδοξη Εκκλησία χρειάζεται θεολογική αποσαφήνιση: δεν σημαίνει ότι η Εκκλησία ταυτίζεται με ένα πολιτειακό σύστημα, ούτε ότι οι αποφάσεις της πίστεως υποτάσσονται σε αριθμητικές πλειοψηφίες. Σημαίνει ότι ο εκκλησιαστικός τρόπος υπάρξεως είναι κοινωνικός, συνοδικός και προσωποκεντρικός, και ότι η εξουσία στην Εκκλησία έχει χαρακτήρα διακονίας και όχι κυριαρχίας. Η «δημοκρατία» εδώ δεν είναι η πολιτική δημοκρατία ως θεσμός, αλλά η εμπειρική πραγματικότητα ότι η Εκκλησία ζει ως σύναξη ελευθέρων προσώπων, όπου κανείς δεν σώζεται μόνος, κανείς δεν εξουσιάζει δεσποτικά, και κανείς δεν παρακάμπτεται ως αδιάφορος. Αυτός ο τρόπος ριζώνει ευαγγελικά.
Πρώτον, η Εκκλησία θεμελιώνεται στην ελευθερία που χαρίζει η αλήθεια του Χριστού. «Γνώσεσθε τὴν ἀλήθειαν, καὶ ἡ ἀλήθεια ἐλευθερώσει ὑμᾶς» (Ιω. 8:32). Η ελευθερία αυτή δεν είναι πολιτική αυτονόμηση, αλλά αποδέσμευση από την τυραννία της αμαρτίας και του φόβου. Όπου ο άνθρωπος ελευθερώνεται υπαρξιακά, καθίσταται ικανός να κοινωνεί χωρίς να καταπίνει τον άλλον και χωρίς να εξαφανίζεται μέσα στο πλήθος. Η Ορθόδοξη πίστη δεν βλέπει τον άνθρωπο ως «μονάδα» ούτε ως «μάζα», αλλά ως πρόσωπο που αναδύεται μέσα στη σχέση. Αυτή η ευαγγελική ελευθερία είναι προϋπόθεση κάθε γνήσιας «δημοκρατικής» λειτουργίας, διότι χωρίς ελευθερία δεν υπάρχει υπεύθυνη συμμετοχή, αλλά μόνο συμμόρφωση ή αντίδραση.
Δεύτερον, ο ίδιος ο Χριστός απορρίπτει το μοντέλο της κοσμικής κυριαρχίας και μεταστρέφει την έννοια της εξουσίας σε διακονία. «Οἴδατε ὅτι οἱ ἄρχοντες τῶν ἐθνῶν κατακυριεύουσιν αὐτῶν… οὐχ οὕτως ἔσται ἐν ὑμῖν· ἀλλ’ ὃς ἐὰν θέλῃ μέγας γενέσθαι ἐν ὑμῖν, ἔσται ὑμῶν διάκονος» (Ματθ. 20:25–26· πρβλ. Μάρκ. 10:42–45). Η Εκκλησία δεν μπορεί να λειτουργεί με τη λογική της επιβολής, διότι το πρότυπό της είναι ο «Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου» που «οὐκ ἦλθεν διακονηθῆναι, ἀλλὰ διακονῆσαι» (Μάρκ. 10:45). Από εδώ προκύπτει μια κατ’ εξοχήν εκκλησιολογική αρχή: όποιος προΐσταται, το κάνει ως υπηρέτης. Αυτό δημιουργεί χώρο για τη φωνή των πολλών, όχι ως πολιτική διεκδίκηση, αλλά ως οργανικό στοιχείο της εκκλησιαστικής ζωής.
Το ίδιο αποκαλύπτεται συγκλονιστικά στην πράξη του Νιπτήρος. Ο Κύριος «ἤρξατο νίπτειν τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν» (Ιω. 13:5) και ερμηνεύει: «Ὑπόδειγμα ἔδωκα ὑμῖν, ἵνα καθὼς ἐγὼ ἐποίησα ὑμῖν, καὶ ὑμεῖς ποιῆτε» (Ιω. 13:15). Εδώ διαλύεται κάθε ιεροποίηση της εξουσίας ως δικαιώματος. Η ιεραρχία στην Εκκλησία δεν είναι κλίμακα προνομίων, αλλά κλίμακα καθόδου, κένωσης και ευθύνης. Όταν η κορυφή πλένει πόδια, δεν υπάρχει θεολογικός χώρος για αυταρχισμό. Αντιθέτως, θεμελιώνεται η συμμετοχική συνείδηση του σώματος.
Τρίτον, η Εκκλησία δεν συγκροτείται ως σύλλογος γύρω από ιδέες, αλλά ως σύναξη γύρω από το Πρόσωπο του Χριστού. «Ὅπου εἰσὶ δύο ἢ τρεῖς συνηγμένοι εἰς τὸ ἐμὸν ὄνομα, ἐκεῖ εἰμι ἐν μέσῳ αὐτῶν» (Ματθ. 18:20). Η παρουσία «ἐν μέσῳ» δηλώνει ότι το κέντρο της εκκλησιαστικής ζωής δεν είναι ένας ανθρώπινος ηγέτης ή μια κοσμική δομή, αλλά ο ίδιος ο Κύριος που καθιστά τη σύναξη σώμα. Η «εν τω μέσω» Χριστοκεντρικότητα έχει άμεσες συνέπειες: κανείς δεν μπορεί να ιδιοποιηθεί την Εκκλησία, διότι η Εκκλησία δεν είναι ιδιοκτησία, αλλά κοινωνία. Η κοινότητα, επομένως, δεν είναι ακροατήριο μιας εξουσίας, αλλά τόπος φανερώσεως της θείας παρουσίας.
Τέταρτον, η ευαγγελική θεώρηση της αδελφότητας και της συμφιλίωσης επιβάλλει διαδικασίες που προϋποθέτουν ακρόαση, μαρτυρία και διάκριση από το σύνολο. Στην αδελφική διόρθωση ο Χριστός διδάσκει κλιμακωτά: «ἔλεγξον αὐτὸν… παράλαβε μετὰ σοῦ ἕνα ἢ δύο… εἰπὲ τῇ ἐκκλησίᾳ» (Ματθ. 18:15–17). Το «εἰπὲ τῇ ἐκκλησίᾳ» δεν είναι νομικισμός· είναι έκφραση ότι η αλήθεια και η θεραπεία της σχέσης αφορούν το σώμα. Η Εκκλησία δεν είναι άθροισμα ατόμων, αλλά κοινότητα σωτηρίας, και γι’ αυτό η κρίση δεν μπορεί να γίνει ιδιωτικά, αυθαίρετα ή μονομερώς. Η σύναξη έχει ρόλο, όχι ως δικαστήριο πλειοψηφίας, αλλά ως χώρος φανέρωσης του εκκλησιαστικού φρονήματος.
Πέμπτον, ο Χριστός αναβαθμίζει τους μαθητές από δούλους σε φίλους: «Οὐκέτι λέγω ὑμᾶς δούλους… ὑμᾶς δὲ εἴρηκα φίλους» (Ιω. 15:15). Η σχέση «φιλίας» εδώ δεν είναι συναισθηματισμός. Σημαίνει μετοχή στο μυστήριο του θελήματος του Θεού. Όταν ο πιστός καλείται φίλος, καλείται να γνωρίζει, να συν-πορεύεται, να φέρει ευθύνη. Αυτό το ευαγγελικό ήθος ακυρώνει κάθε εκκλησιαστική μορφή που μετατρέπει τους πιστούς σε παθητικούς καταναλωτές ιερών υπηρεσιών. Η Ορθόδοξη Εκκλησία, ως σώμα Χριστού, είναι κατ’ ουσίαν χώρος κλήσεως σε ωριμότητα, σε συνείδηση, σε ενεργό συμμετοχή.
Έκτον, ο «Καλός Ποιμήν» δεν ποιμαίνει ως δεσπότης, αλλά ως θυσιαζόμενος: «Ὁ ποιμὴν ὁ καλὸς τὴν ψυχὴν αὐτοῦ τίθησιν ὑπὲρ τῶν προβάτων» (Ιω. 10:11). Η ποιμαντική αρχή είναι σταυρική. Όπου η ηγεσία είναι σταυρική, ο λαός δεν είναι αντικείμενο χειρισμού, αλλά πρόσωπα για τα οποία ο ποιμήν λογοδοτεί ενώπιον του Θεού. Και όπου ο ποιμήν «τίθησι τὴν ψυχήν», εκεί αναδεικνύεται η αξία και η φωνή κάθε μέλους: δεν πεθαίνει κανείς «για μια μάζα», αλλά για συγκεκριμένα πρόσωπα.
Η «δημοκρατική» λειτουργία της Εκκλησίας είναι καρπός της θείας οικονομίας: ο Θεός σώζει τον άνθρωπο όχι καταναγκαστικά, αλλά με πρόσκληση σε ελεύθερη απάντηση αγάπης. Αυτή η πρόσκληση παράγει εκκλησιαστικό ήθος συμμετοχής, διακονίας, συμφιλίωσης και κοινωνίας. Η αλήθεια δεν επιβάλλεται ως ιδεολογία. Φανερώνεται ως Πρόσωπο που στέκεται «ἐν μέσῳ» και πλένει πόδια.
Έτσι, ενώ η Εκκλησία δεν ταυτίζεται με πολιτικά σχήματα, εντούτοις μέσα στην Ορθόδοξη πίστη γίνεται δυνατή μορφή ζωής, όπου ο άνθρωπος δεν συνθλίβεται από την εξουσία ούτε εξαφανίζεται στη συλλογικότητα, αλλά στέκει ως πρόσωπο μέσα στην ενότητα του σώματος: εκεί όπου «ὁ μείζων» γίνεται «ὁ διάκονος» και όπου η κοινότητα αναπνέει την ελευθερία της αλήθειας.
